Od kilku lat rozważania dotyczące roli i kompetencji wychowawczych ojców znajdują z jednej strony coraz więcej miejsca w mediach, publikacjach popularnych i w literaturze o charakterze naukowym, z drugiej zaś strony jest to temat, którego podejmowanie sprawia wiele trudności. Wynikają one głównie ze stereotypowego podejścia do podziału ról i obowiązków w rodzinie, ale również, a może przede wszystkim, z przeświadczenia sfeminizowanych sądów rodzinnych oraz części społeczeństwa o wyższych kompetencjach rodzicielskich kobiet.
Psycholog radzi
Samotny rodzić - dzieci i nowy partner/ partnerka |
|
|
 |
Przejawem tego podejścia jest chociażby znikoma ilość pozycji o charakterze empirycznym na ten temat w literaturze pedagogicznej i psychologicznej. Dodatkową trudnością jest fakt, że ojcowie dość niechętnie uczestniczą w badaniach z obawy przed ich stereotypową oceną i nieufnością co do intencji działań badaczy.
Zainteresowanie problematyką samotnego ojcostwa wydaje się konieczne przede wszystkim ze względu na zmianę pozycji matki w wyniku oddziaływania czynników ekonomicznych i społecznych oraz stały wzrost rozwodów w Polsce.
W rozważaniach na ten temat nasuwa się pytanie, w czym samotne ojcostwo ustępuje samotnemu macierzyństwu. Książka „Samotne ojcostwo” podejmuje właśnie kwestie kompetencji ojców, ich przygotowania do pełnienia roli rodzicielskiej. Celem opracowania nie jest udowodnienie, że ojcowie są lub nie są lepiej przygotowani do pełnienia roli rodzicielskiej niż matki, tym bardziej, że wiele badań potwierdza kompetencje tych ostatnich. Chodzi o wskazanie, że przy podejmowaniu decyzji, kto z rodziców ma być opiekunem, powinno brać się pod uwagę przede wszystkim dobro dziecka, a nie kierować się funkcjonującym nadal w naszym społeczeństwie tradycyjnym podziałem ról.
Zdaniem W. Stojanowskiej (2000, s.17) „funkcjonujące w świadomości społecznej nieprawidłowe stereotypy dotyczące wywiązywania się z roli matki powodują, że matki nie chcą wyrazić zgody na sprawowanie pieczy nad dzieckiem przez ojca (...) nawet wtedy, gdy zgodne byłoby to z interesem dziecka i interesem osobistym rodziców”. Istotny jest również fakt, że ojcowie w sytuacji rozpadu rodziny coraz częściej świadomie wyrażają chęć podjęcia opieki nad dzieckiem.
Omawiane opracowanie w części pierwszej zawiera bogatą i wnikliwą charakterystykę problemu samotnego ojcostwa. Czytelnik może zapoznać się ze sposobami rozumienia ról rodzicielskich w świetle wybranych teorii oraz z przeobrażeniami tych ról w zmieniającym się świecie. Ponadto w rozdziale tym zawarto najistotniejsze tezy dotyczące podstaw prawnych opieki nad dzieckiem oraz przegląd badań polskich i zagranicznych na temat roli ojca w rodzinie, jego istoty w procesie wychowania i wpływu na rozwój osobowości dziecka.
Te teoretyczne rozważania stanowią dobre wprowadzenie w problematykę badawczą. W pracy zastosowano metodę sondażu diagnostycznego, opartego przede wszystkim na wywiadach z ojcami i matkami po rozwodzie stanowiącymi grupę porównawczą. Dodatkowo dokonano analizy psychologicznej na podstawie kwestionariusza E.S. Schaefera i R.Q. Bella do badania postaw rodzicielskich (Parent Attitude Research Instrument), Inwentarza Samowiedzy oraz kwestionariusza Eysenck Personality Questionnaire (Skala Impulsywności, Skłonności do Przygód i Empatii), autorstwa H.J. i S.B.G. Eysencków.
Kolejne rozdziały opracowania o charakterze empirycznym poświęcone są prezentacji wyników badań dotyczących sytuacji życiowej ojców po rozwodzie, osobowościowych komponentów przygotowania ojców po rozwodzie do pełnienia ról rodzicielskich oraz kompetencji rodzicielskich w zakresie wiedzy, umiejętności i nawyków niezbędnych do zapewnienia dziecku warunków prawidłowego rozwoju. Wskazano również na zależności między kompetencjami rodzicielskimi ojców a cechami osobowościowymi i postawami rodzicielskimi badanych mężczyzn.
Zaprezentowane w omawianym opracowaniu wyniki badań wskazują na konieczność postrzegania roli ojca i jego kompetencji wychowawczych nieco szerzej i wnikliwiej.
Na podstawie przeprowadzonych analiz sytuacja materialno-bytowa ojca po rozwodzie w porównaniu z sytuacją rozwiedzionej matki jest lepsza. Podobne wyniki uzyskano również m.in. w badaniach S. Lachowskiego (1984). Mimo zmieniającej się pozycji zawodowej kobiety, nadal mężczyzna częściej pełni kierownicze stanowiska, a co za tym idzie, posiada wyższe dochody. Oczywiste jest, że sytuacja materialno-bytowa nie powinna być podstawowym argumentem w przyznawaniu opieki nad dzieckiem, ale stworzenie odpowiednich warunków życia stanowi istotny i pomocny element procesu wychowania. Ogólnie rzecz biorąc, można stwierdzić, że ojcowie po rozwodzie w porównaniu z matkami mają większe możliwości zapewnienia odpowiedniej opieki od strony materialno-bytowej.
Jak już wspomniano, podjęto próbę określenia i porównania z matkami osobowościowych aspektów przygotowania ojców do pełnienia ról rodzicielskich. Biorąc pod uwagę stereotypowe podejście do predyspozycji osobowościowych ważnych w procesie wychowania, wyniki badań wydają się interesujące. Na podstawie analizy danych, uzyskanych dzięki zastosowaniu Inwentarza Samowiedzy, nie stwierdzono istotnych różnic między ojcami i matkami. Ujawniła się jedynie tendencja, że rozwiedzeni ojcowie w porównaniu do matek częściej stwierdzają, że są inteligentni, zdolni, twórczy i pomysłowi. Ponadto wraz z wiekiem ojcowie stają się mniej ambitni, ale najbardziej pracowici są w okresie typowym dla macierzyństwa (30-40 lat).
Mimo, że ojcowie charakteryzują się w świetle badań niższym poziomem empatii i mniej chętnie eksponują swoje uczucia oraz częściej poszukują w swoim życiu nowych sytuacji, to jednak wraz z wiekiem wykazują mniejsze chęci do zmian, a więc cenią ustabilizowaną sytuację życiową.
Dość potocznym stwierdzeniem jest, że ojcowie rzadziej od matek przyjmują prawidłowe postawy rodzicielskie. Z badań jednak wynika, że nie ma istotnych różnic w tym zakresie. Jedynie ojcowie w większym stopniu niż matki odczuwają obawę przed nadmiarem obowiązków domowych oraz ograniczeniem kontaktów towarzyskich. Badania wykazały również brak istotnych rozbieżności w poziomach kompetencji w zakresie wiedzy, umiejętności i nawyków potrzebnych do zapewnienia prawidłowego rozwoju dziecka. Zaskakująca jest zwłaszcza tendencja wskazująca na to, że stosunkowo większą liczbę ojców niż matek cechuje wysoki poziom umiejętności potrzebnych do zapewnienia dziecku odpowiednich warunków rozwoju, natomiast w przypadku wiedzy pedagogicznej tendencja ta jest odwrotna. Prowadzone badania ujawniły również pewne zależności między poziomem kompetencji a wiekiem i wykształceniem badanych ojców i matek.
Ze względu na fakt, że opiekę nad dzieckiem sprawują badane matki, to wiedza ojców na temat wychowania w przeciwieństwie do matek ma charakter teoretyczny i nie przekłada się na konkretne czynności opiekuńczo-wychowawcze. Nie oznacza to jednak, że ojcowie nie potrafią zapewnić dziecku odpowiedniego sposobu odżywiania, ubrania czy higieny, czy też zorganizować wspólnie z dzieckiem czasu wolnego.
Zaprezentowane wyżej wybrane wyniki badań dotyczące przygotowania ojców do pełnienia roli rodzicielskiej, a omówione szczegółowo w książce „Samotne ojcostwo”, jak już wspomniano, nie mają na celu dowodzić umniejszania roli matki w procesie wychowawczym, gdyż jest ona niepodważalna. Wskazują one raczej na konieczność zwrócenia uwagi społeczeństwa na możliwości i chęć zaangażowania się ojców w proces wychowawczy. Sądy rodzinne przy orzekaniu praw opieki nad dzieckiem rozwiedzionym rodzicom powinny dokonywać głębszej analizy sytuacji życiowej, cech osobowościowych i kompetencji obojga rodziców. Należy pamiętać, powołując się na brytyjskie wyniki badań D. Hilla (1998, s.20), że mężczyźni mogą być równie dobrzy, albo równie źli w opiekowaniu się dziećmi, czy też amerykańskie G.L. Greifa (1995), które wykazały, że samotni ojcowie mimo konieczności łączenia roli zawodowej z rodzinną, potrafią wypracować sprawnie funkcjonujący ze względu na dobro dziecka styl życia. Tym bardziej, że problem łączenia pracy zawodowej i pieczy nad dzieckiem dotyczy współcześnie również samotnie wychowujących matek.
Omawiane opracowanie pozwala spojrzeć na rolę i kompetencje rodzicielskie ojców nieco szerzej, może zatem stanowić materiał pomocny w praktycznych sytuacjach związanych z problemami ojców samotnie wychowujących dzieci czy też ojców starających się o przyznanie opieki nad dzieckiem.
Literatura:
1. Hill D. (1998), Mężczyźni, tłum. K. Bober, Warszawa.
2. Lachowski S. (1984), Sytuacja społeczno-ekonomiczna ojców samotnie wychowujących dzieci, „Problemy Rodziny”, nr 5.
3. Stojanowska W. (2000), Władza rodzicielska pozamałżeńskiego i rozwiedzionego ojca. Studium socjologiczno-prawne, Warszawa.
Autorka książki, dr Anna Dudak,
jest pracownikiem Zakładu Andragogiki
na Wydziale Pedagogiki i Psychologii
UMCS w Lublinie
Artykuł został grzecznościowo przedrukowany ze strony www.wstroneojca.pl
